Wraz z nadejściem ciepłych dni coraz chętniej spędzamy czas na świeżym powietrzu. Spacery po lesie, rodzinne wycieczki rowerowe czy prace w ogrodzie zbiegają się jednak z okresem wzmożonej aktywności kleszczy. Co robić, aby skutecznie chronić siebie i bliskich przed ugryzieniem oraz chorobami odkleszczowymi? Podpowiadamy.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi on porady lekarskiej ani nie zastępuje profesjonalnej konsultacji medycznej. W przypadku wystąpienia niepokojących objawów należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.

Kleszcze – gdzie występują i kiedy są najbardziej aktywne?

W Polsce sezon na kleszcze trwa zazwyczaj od marca do października. Łagodne zimy i wyższe temperatury sprawiają jednak, że pajęczaki mogą pozostawać aktywne niemal przez cały rok. Wiele osób kojarzy kleszcze wyłącznie z głębokim lasem, tymczasem pajęczaki te mogą występować wszędzie tam, gdzie jest wilgoć i roślinność: na łąkach, w parkach miejskich, a nawet na przydomowych trawnikach.

Warto wiedzieć

Kleszcze bytują głównie w niskiej roślinności. Pajęczaki przyciąga ciepło ciała, ruch i zapach, jednak nie spadają one z koron drzew i nie „atakują” swoich ofiar z góry.

Jak chronić się przed kleszczami? Najważniejsze zasady profilaktyki

Dobra wiadomość jest taka, że poprzez świadome działania profilaktyczne możemy znacząco zmniejszyć ryzyko ukąszenia kleszcza. Jak chronić się przed kleszczami? Pamiętajmy o kilku podstawowych zasadach:

• odpowiedni ubiór – jeśli planujemy przebywać w miejscach, które mogą być potencjalnym siedliskiem kleszczy, warto: nosić długie spodnie i odzież z długim rękawem, wkładać nogawki do skarpetek, zakładać pełne obuwie oraz wybierać jasne ubrania, na których łatwiej zauważyć kleszcza;
• stosowanie repelentów – preparaty odstraszające kleszcze, np. zawierające DEET, ikarydynę lub IR3535, należy stosować zgodnie z instrukcją producenta. Jeśli jednocześnie używamy repelentu i kremu z filtrem przeciwsłonecznym, najpierw zastosujmy preparat chroniący przed promieniowaniem UV, a następnie środek odstraszający kleszcze; 
• kontrola ciała – po powrocie do domu należy dokładnie obejrzeć ciało, w tym w szczególności: okolice za uszami, pachy, pachwiny, pępek oraz zgięcia kolan i łokci.

Warto wiedzieć

Jak podaje Centers for Disease Control and Prevention (CDC), prysznic w ciągu około 2 godzin od powrotu do domu może pomóc w usunięciu wędrujących kleszczy (które jeszcze nie zdążyły wkłuć się w skórę), zmniejszając tym samym ryzyko chorób odkleszczowych, takich jak borelioza.

Dziecko lub zwierzę domowe mogło mieć kontakt z kleszczami – co robić? Na co zwrócić uwagę?

Małe dzieci są szczególnie narażone na kontakt z kleszczami ze względu na częste zabawy w trawie, bliski kontakt z roślinnością oraz niższy wzrost. U najmłodszych pasożyty często lokalizują się w okolicach głowy, karku i za uszami, dlatego po każdym spacerze, zabawie na świeżym powietrzu czy wizycie w lesie, należy dokładnie obejrzeć dziecko.

Warto wiedzieć

Równie ważna jest regularna kontrola zwierząt domowych. Psy i koty wychodzące mogą przynosić kleszcze do domu na sierści, narażając domowników na przypadkowy kontakt z pasożytem.

Ukąszenie kleszcza – co robić? Jak usunąć kleszcza?

W sytuacji zauważenia kleszcza wbitego w skórę, najważniejsze jest, by zachować spokój. Postępuj ostrożnie, zgodnie z poniższą instrukcją.

Jak usunąć kleszcza? Co robić? Instrukcja krok po kroku

Ważne!

Nigdy nie należy smarować kleszcza tłuszczem, masłem, lakierem do paznokci ani polewać go alkoholem. Takie działania mogą prowadzić do podrażnienia pasożyta i zwiększać ryzyko zakażenia chorobami odkleszczowymi.

Ukąszenie kleszcza – objawy, które mogą wymagać konsultacji lekarskiej

Po kontakcie z kleszczem należy obserwować swoje ciało i organizm. Konsultacja lekarska jest wskazana, gdy zauważasz po ukąszeniu kleszcza objawy grypopodobne, takie jak np.:

• bóle głowy, mięśni i stawów; 
• gorączka; 
• osłabienie. 

Pilnej konsultacji lekarskiej wymaga tzw. rumień wędrujący.

Rumień wędrujący – co to jest i jak go rozpoznać?

Jednym z objawów, który może wskazywać na chorobę odkleszczową boreliozę, jest rumień wędrujący. Co to jest? Tak nazywa się charakterystyczna zmiana skórna, pojawiająca się zwykle po kilku dniach lub tygodniach od ukąszenia kleszcza.

Rumień wędrujący można rozpoznać po cechach, takich jak:

• charakterystyczny kształt – najczęściej zmiana jest okrągła lub owalna, często przypomina „tarczę strzelniczą” – może być jaśniejsza w środku, z wyraźniej zaznaczonym obrzeżem; 
• powiększanie się – zmiana z czasem wyraźnie zwiększa swój rozmiar, osiągając średnicę powyżej 5 cm.

Warto wiedzieć

Rumień wędrujący nie występuje u wszystkich zakażonych – stwierdza się go u około 70-80% chorych. Brak zmiany skórnej po ukąszeniu kleszcza nie wyklucza zatem choroby odkleszczowej.

Choroby odkleszczowe występujące w Polsce

Kleszcze mogą przenosić różne drobnoustroje wywołujące choroby odkleszczowe. W Polsce najczęściej rozpoznaje się dwie choroby – boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM).

Borelioza

Borelioza jest chorobą bakteryjną, wywoływaną przez krętki z gatunku Borrelia burgdorferi. Nieleczone, schorzenie może prowadzić do powikłań dotyczących układu nerwowego, stawów oraz serca. Jak wykazał zespół badawczy, działający pod kierownictwem prof. Doroty Kiewry (Kierownika Katedry Ekologii Mikroorganizmów i Akaroentomologii na Wydziale Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego), borelioza jest jedną z najczęściej diagnozowanych chorób odkleszczowych w Polsce. Co więcej, ryzyko zakażenia jest ściśle powiązane z trybem życia i pracy. Osoby zawodowo związane z terenami leśnymi zapadają na tę chorobę odkleszczową dwukrotnie częściej niż mieszkańcy miast. 

Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM)

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to wirusowa choroba atakująca ośrodkowy układ nerwowy. W przeciwieństwie do boreliozy, zakażenie może nastąpić już w pierwszych minutach od ukąszenia kleszcza. Objawy kleszczowego zapalenia mózgu mogą obejmować:

• bóle mięśni i stawów; 
• dreszcze; 
• gorączkę;
• nudności;
• ogólne osłabienie;
• silny ból głowy; 
• wymioty.

Pojawienie się objawów neurologicznych należy bezwzględnie skonsultować z lekarzem, gdyż mogą one zwiastować ciężki przebieg choroby. 

Warto wiedzieć

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu może przenosić się również drogą pokarmową. Do zakażenia może dojść poprzez spożycie surowego, niepasteryzowanego mleka od zainfekowanych krów, kóz czy też owiec.

Profilaktyka chorób odkleszczowych

Jak chronić się przed kleszczami i chorobami odkleszczowymi? Ponieważ obecnie nie istnieje szczepionka przeciw boreliozie, podstawą ochrony pozostaje szeroko pojęta profilaktyka (stosowanie repelentów, odpowiedniej odzieży ochronnej oraz szybkie usuwanie kleszczy, które zdążyły wbić się w skórę). Inaczej wygląda sytuacja w przypadku kleszczowego zapalenia mózgu (KZM). Zgodnie z aktualnymi zaleceniami medycznymi najskuteczniejszą metodą ochrony przed tą chorobą odkleszczową są szczepienia ochronne.

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jest dostępne w aptekach Dr Zdrowie. To bezpieczna i sprawdzona forma profilaktyki, rekomendowana w szczególności osobom aktywnym fizycznie, turystom, działkowcom, leśnikom, myśliwym, właścicielom psów oraz dzieciom i młodzieży – czyli wszystkim, którzy regularnie przebywają na terenach, gdzie mogą potencjalnie żerować kleszcze.

Najczęstsze mity na temat kleszczy i chorób odkleszczowych

Wokół kleszczy i chorób odkleszczowych narosło wiele mitów, które mogą wywoływać zarówno niepotrzebny niepokój, jak i prowadzić do bagatelizowania realnego zagrożenia. Oto najczęstsze z nich.

Czy kleszcze skaczą z drzew?

Nie. Kleszcze nie skaczą z drzew i nie latają. Do kontaktu dochodzi, gdy człowiek lub zwierzę ociera się o niską roślinność, na której znajduje się pasożyt.

Czy każdy kleszcz przenosi choroby?

Nie. Nie każdy kleszcz jest zakażony, jednak każdego kleszcza należy traktować jako potencjalne zagrożenie.

Czy badanie kleszcza w laboratorium jest miarodajne?

Wykrycie patogenów u kleszcza nie oznacza, że przeniósł on je na człowieka. Wynik dodatni u pajęczaka może wskazywać na potrzebę wzmożonej czujności, ale zwykle nie jest podstawą do rozpoczęcia leczenia u pacjenta.

Podsumowanie

To, że w Polsce właśnie trwa sezon aktywności kleszczy, nie musi oznaczać rezygnacji z przebywania na świeżym powietrzu oraz korzystania z uroków wiosny i lata. Najważniejsze znaczenie mają świadoma profilaktyka chorób odkleszczowych oraz szybka reakcja po ukąszeniu.

Dekalog bezpieczeństwa w sezonie na kleszcze – co robić?

Jak chronić się przed kleszczami? Oto najważniejsze zasady w pigułce:

Artykuł nie może zastępować konsultacji lekarskiej.

Źródła naukowe:

Angulo, F. J., Zhang, P., Žygutienė, M., Zavadska, D., Aimla, K., Kivistik, A., Griskevica, A., Vadapaliene, A., Bormane, A., Harper, L. R., Pilz, A., Stark, J. H. (2025). Tick-borne encephalitis vaccine effectiveness and public health impact in the Baltic countries of Estonia, Latvia, and Lithuania, 2019-2023. IJID regions, 16, 100727. https://doi.org/10.1016/j.ijregi.2025.100727

Centers for Disease Control and Prevention (2024). About Lyme Disease [online]. Available at: https://www.cdc.gov/lyme/about/index.html [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Centers for Disease Control and Prevention (2024). Lyme Disease Rashes. [online]. Available at: https://www.cdc.gov/lyme/signs-symptoms/lyme-disease-rashes.html [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Centers for Disease Control and Prevention (2024). Preventing Tick Bites [online]. Available at: https://www.cdc.gov/ticks/prevention/index.html [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Centers for Disease Control and Prevention (2024). Tick-borne Encephalitis Vaccine Information for Healthcare Providers [online]. Available at: https://www.cdc.gov/tick-borne-encephalitis/hcp/vaccine/index.html [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Kiewra, D., Dobracki, W., Lonc, E., Dobracka, B. (2004). Ekspozycja na ukłucia przez kleszcze a występowanie rumienia wędrującego u pacjentów z boreliozą z Lyme na terenie Dolnego Śląska. Przegląd Epidemiologiczny, 58, 281-288. 

Kmieciak, W., Ciszewski, M., Szewczyk, E.M. (2016). Choroby odkleszczowe w Polsce – występowanie i trudności diagnostyczne. Medycyna Pracy, 67, 1, 73-87. http://dx.doi.org/10.13075/mp.5893.00264. 

Ministerstwo Zdrowia (2020). Co należy wiedzieć o kleszczach? [online]. Available at: https://www.gov.pl/web/zdrowie/co-nalezy-wiedziec-o-kleszczach [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Narodowe Kleszczobranie (2026). Dlaczego kontrolowanie obecności egzotycznych kleszczy w Polsce jest tak ważne? [online] Available at: https://narodowekleszczobranie.pl [dostęp online: 12.05.2026 r.]

NHS (2026). Tick bites. [online] Available at: https://www.nhsinform.scot/illnesses-and-conditions/injuries/skin-injuries/tick-bites/.

Pacjent. – Serwis Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia (2025). Zaszczep się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu [online] Available at: https://szczepimysie.pacjent.gov.pl/aktualnosc/zaszczep-sie-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Głogowie (2026). Profilaktyka kleszczy [online] Available at: https://www.gov.pl/web/psse-glogow/profilaktyka-kleszczy [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim (2024). Jak odstraszać kleszcze? [online] Available at: https://www.gov.pl/web/psse-kamien-pomorski/jak-odstraszac-kleszcze [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Salmen, N.L., Cook, D.L., Pierson, J.C. (2025). Rethinking erythema migrans after 50 years of Lyme disease in the United States. JAAD Reviews, 6, 88-94. https://doi.org/10.1016/j.jdrv.2025.09.005.

Siegel, E. L., Rich, S. M. (2026). The Lyme Disease Vaccine Paradox. Journal of clinical medicine, 15, 4, 1634. https://doi.org/10.3390/jcm15041634

Shapiro, E.D. (2014). Lyme Disease. New England Journal of Medicine, 370, 18, 1724-1731. https://doi.org/10.1056/nejmcp1314325. 

Tamanna, S., Kim, D.-M. (2025). Revolutionizing Lyme disease vaccination: a systematic review and meta-analysis of promising candidates. Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, 15, 1554360. https://doi.org/10.3389/fcimb.2025.1554360. 

Tomassone, L., Martello, E., Mannelli, A., Vicentini, A., Gossner, C.M., Leonardi‐Bee, J. (2025). A Systematic Review on the Prevalence of Tick‐Borne Encephalitis Virus in Milk and Milk Products in Europe. Zoonoses and Public Health, 72, 3, 248-258.  https://doi.org/10.1111/zph.13216.

Uniwersytet Wrocławski (2024). Not all ticks are the same [online]. Available at: https://uwr.edu.pl/en/not-all-ticks-are-the-same [dostęp online: 12.05.2026 r.]

Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Krakowie. (2026). Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) [online] Available at: https://www.gov.pl/web/wsse-krakow/szczepienia-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu-kzm2 [dostęp online: 12.05.2026 r.]

World Health Organization (2024). Tick-borne encephalitis [online] Available at: https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/norms-and-standards/vaccine-standardization/tick-borne-encephalitis [dostęp online: 12.05.2026 r.]